محمدحسن فروزانفر Badiozzaman Badiozzaman Forouzanfar

دکتر  عکس پروفایل محمدحسن فروزانفر  Badiozzaman Forouzanfar Badiozzaman
عبدالجلیل، محمدحسن (محمدحسین) فروزانفر خراسانی (احمدی)، بشرویه‌ای، بدیع‌الزمان، استاد برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی و ادیب سرشناس، نویسنده، استاد دانشگاه، محقق، مصحح، مترجم و شاعر معاصر است. وی شارح بزرگ مثنوی، معرف ممتاز مولانا جلال‌الدین رومی، مطلع کم‌مانند در تصوف اسلامی‌ و آشنای واقعی به رموز ادبیات فارسی بود. اجمال زندگی: عبدالجلیل در تیرماه ۱۲۷۶ شمسی، (و به نقلی در سال ۱۲۸۲ش) در آبادی زیرک بشرویه از توابع طبس، در خانواده‌ای از اهل علم و فرهنگ به دنیا آمد. پدر، وی را «عبدالجلیل» نام نهاد، ولی هنگامی که در دوره پادشاهی رضا شاه بر طبق قانونی مقرر گردید برای همه ایرانیان شناسنامه صادر شود و هرکس برای خود نام خانوادگی برگزیند، وی لقب «بدیع‌الزمان» را که ظاهرا قوام‌السلطنه، والی خراسان به او اعطاء کرده بود، به عنوان «نام» خود برگزید و «فروزانفر» را به عنوان «نام خانوادگی». پدرش شیخ علی،‌ پسر آخوند ملا محمدحسن قاضی است که هر دو شاعر و فقیه و طبیب بودند و نسل‌شان به ملا احمد تونی، از علمای معاصر شاه عباس صفوی می‌رسد. تحصیلات: فروزانفر، از کودکی به شیوه سنتی معمول در آن روزگار، به تحصیل پرداخت؛ بدین‌ترتیب که «مقدمات» را در زادگاهش نزد پدر و برادر خود آموخت و بیشتر قرآن مجید را از بر کرد، اما این «مقدمات» از آن‌گونه بود که چون در نوجوانی- در حدود ۱۳ یا ۱۶ سالگی- به مشهد رفت و به همراه پدر در جمع شاعران و سخن‌شناسان خراسان قدم نهاد، قصیده‌های فارسی و عربی خود را برای آنان خواند و مایه شگفتی حاضران گردید. مقدمات علوم دینی را در زادگاهش آموخت و در سال ۱۲۹۸ (۱۳۳۸ق) به مشهد آمد و پس از دو ماه پای درس ادیب نیشابوری نشست تا علوم ادبی و منطق را فرا گیرد.این شاگردی تا سال ۱۳۰۲ ادامه داشت. چندی نیز از محضر حاج میرزا حسین سبزواری بهره برد و اصول و بعضی مباحث فقه را نزد حاج شیخ مرتضی آشتیانی و بخشی را نزد حاج شیخ مهدی خالصی فرا گرفت. برای آنکه وقتش بیهوده تلف نشود، به جای گرفتن حجره در مدرسه، اتاقی در کاروان اجاره کرد تا با فراغت کامل درس بخواند. کمتر کسی را می‌پذیرفت،‌ حتی روزهای پنج‌شنبه و جمعه که همه تعطیل بودند، او یک دوره معلقات سبع را نزد ادیب خواند. فروزانفر در آن سال‌ها از شاگردان شاخص و خاص درس ادیب به شمار می‌رفت. در همان آغاز جوانی طبع شعری هم داشت و با توجه و آگاهی به دو زبان فارسی و عربی قصاید غرایی به هر دو زبان می‌سرود. در کنار تلاش علمی و جدیت، آنچه در آن سال‌ها موجب پیشرفت او شد، هوش سرشار و ذهن وقاد وی بود. دیگر محیط مشهد برای پیشرفت و پرورش ذوق خود کافی نمی‌دید، علی‌الخصوص که این پیشرفت او حسادت و رشک هم‌درسان را نیز برانگیخته بود. پس در سال ۱۳۰۳ شمسی به تهران آمد و حجره‌ای در مدرسه سپهسالار گرفت و یه دوره شرح اشارات و شفا و کلیات قانون را نزد میرزا طاهر تنکابنی و فقه و اصول و قواعد علامه را در محضر آقا حسین نجم‌آبادی فرا گرفت. علاوه بر آن تحریر اقلیدس و قسمت الهیات کتاب اسفار را نزد آقا مهدی آشتیانی خواند و شرح چغمینی و محبسطی را نزد ادیب پیشاوری. فروزانفر استادش ادیب پیشاوری را ابوعلی سینای ثانی و تالی ابن رشد و ابوریحان می‌دانست و می‌گفت: «برکت صحبت و فیض مجالستش در تطور و تحول افکار این ضعیف و نظر وی در فهم و تشخیص اشخاص و معرفت درجات شعرا تاثیر به‌سزا داشت.» فروزانفر، از آغاز ورود به تهران، با ادیب پیشاوری و شمس‌العلمای گرکانی و میرزا لطفعلی صدرالافاضل و میرزا رضاخان نائینی و شاهزاده افسر و ذکاءالملک فروغی و علامه محمد قزوینی مانوس و محشور بود. فروزانفر در مشهد: وی در مشهد، به حوزه درس ادیب نیشابوری (متوفای ۱۳۰۴ ش) که بزرگ‌ترین مرکز ادبی خراسان و شاید هم سراسر ایران آن روزگار بود، راه یافت و در کمترین سن و سال، نسبت به اقران خویش بیشترین درخشش و امتیاز را داشت و با اینکه حوزه درس ادیب، آراسته به وجود بسیاری استعدادهای ممتاز عصر بود، باز فروزانفر سرآمد جمله هم‌درسان خویش بود؛ چه در شاعری و چه در آگاهی از ادبیات فارسی و عربی. او به موازات درس ادیب، از دروس مدرسین عالی مقام «سطح» در مشهد نیز بهره‌مند گردید. تدریس: در سال ۱۳۰۵ به توصیه‌ شمس‌العلما گرکانی و به جای شمس‌العلما تدریس فقه و اصول و عربی و ادبیات را در مدرسه دارالفنون بر عهده گرفت. و در ۱۳۰۶ش معلم منطق در مدرسه‌ حقوق شد و سال بعد معلم زبان عربی و منطق. و از ۱۳۰۸ش استاد زبان و ادبیات فارسی در دانش‌سرای عالی شد. با تاسیس دارالمعلمین عالی در سال بعد، تدریس ادبیات فارسی و عربی را به وی سپردند و همکار استادان بزرگ آن عصر چون ملک‌الشعرا بهار، رشید یاسمی، نصرالله فلسفی، عباس اقبال آشتیانی، بهمنیار، سعید نفیسی، همایی، شفق و سیاسی گردید. در سال ۱۳۱۰ به استادی تفسیر قرآن و ادبیات عرب در مدرسه‌ سپهسالار نیز برگزیده شد و پس از تاسیس دانشکده‌ معقول و منقول در سال ۱۳۱۳ معاونت آن جا به او واگذار گردید. پس از تاسیس دانشکده علوم معقول و منقول به سمت معاونت آن‌جا انتخاب و ریاست مؤسسه‌ وعظ و خطابه را به عهده داشت. در دانشکده‌ معقول و منقول نیز تصوف درس می‌داد. او در هدایت و تقویت بنیه‌ علمی دانشکده از طریق جلب استادان و تنظیم برنامه‌های مفید نقش مهمی داشت. یکی از خدمات او در آن سالیان کوشش فراوان برای تاسیس دوره‌ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران بود. گرچه بسیاری با آن مخاالفت می‌کردند اما با عزم جدی او در سال ۱۳۱۶ این دوره تاسیس شد و استادان نسل دوم و سوم تاکنون حاصل این تلاش ارزنده هستند. از ابتدای تاسیس دانشگاه تهران، استاد تاریخ ادبیات فارسی شد. وی سمت‌های متعددی در دانشکده‌های مختلف داشت. (از جمله ریاست دانشکده الهیات و معارف اسلامی) در سال ۱۳۱۴ رساله‌ دکتری خود را با عنوان «زندگانی مولانا جلال‌الدین رومی» نگاشت تا بتواند رتبه‌ استادی را دریافت کند. علامه دهخدا، سیدنصرالله تقوی از ممیزان و داوران رساله‌ وی بودند. از آن پس توانست به عنوان استاد تاریخ ادبیات به تدریس در دانشگاه تهران بپردازد. در همین سال بود که کتاب «سخن و سخنوران» را نگاشت که در آن سال‌ها منبع اساسی و مهم ادبیات ایران به شمار می‌رفت. سمت ها: در همان سال نیز به عضویت فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی برگزیده شد و جزو اعضای اولیه و پیوسته‌ آن گردید. او همچنین به عضویت شورای علمی معارف درآمد. در سال ۱۳۲۳ ریاست دانشکده‌ معقول و منقول را برعهده گرفت و بیست و سه سال بر این شغل باقی بود تا آن که در سال ۱۳۴۶، پس از چهل سال خدمت فرهنگی بازنشسته شد. در طول این سال‌ها مشاغل دیگری هم داشت؛ از جمله عضویت هیئت علمی رئیسه‌ نخستین کنگره‌ نویسندگان ایران (۱۳۲۵)، عضویت در مجلس شورای سنا و مجلس شورای ملی (۱۳۲۸- ۱۳۳۱). پس از بازنشستگی به درخواست گروه زبان و ادبیات دانشگاه تهران و به دلیل نیاز علمی دانشگاه، تدریس دوره‌های عالی را بر عهده گرفت. دانشگاه تهران به پاس خدمات علمی‌اش استادی ممتاز را به او اعطا کرد. وی از جمله‌ مؤلفان کتاب‌های درس نیز بود و یک دوره منتخبات ادبیات فارسی برای سال‌های اول، دوم، سوم با همکاری دکتر زرین‌کوب و منوچهر آدمیت برای دبیرستان‌ها تالیف کرد. متون انتخابی به لحاظ دقت در انتخاب و توضیحات بی‌نظیر است. همچنین در تالیف دستور زبان فارسی برای دبیرستان‌ها همکاری کرد. سفر های استاد فروزانفر: فروزانفر سفرهای علمی متعددی به خارج از کشور داشت؛ از جمله سفر به لبنان و راه‌اندازی کرسی زبان فارسی، به دعوت دانشگاه بیروت برای تاسیس کرسی زبان فارسی. شرکت در کنگره‌ اسلامی پاکستان. بازدید از مؤسسات فرهنگی و خاورشناسی آمریکا و انگلیس. زیارت آرامگاه مولانا در ترکیه. ماموریت‌های متعدد فرهنگی به افغانستان، و عربستان و اردن و سوریه. سفر به مراکش و سخنرانی و گرفتن نشان عالی دولت مراکش. بعد علمی: در بُعد علمی به قول خود وی از ادب پیش از اسلام و بعد از اسلام چیزی نبود که نداند. این نکته ادعایی صرف نبود؛ تسلط بر بیان مطلب و وسعت دایره‌ اطلاعات در تمامی پژوهش‌ها و نوشته‌های علمی وی مشهود و محسوس است. دانش او محدود به ادب فارسی نمی‌شد بلکه در ادبیات قدیم عرب دارای مقامی شامخ بود و در سخن گفتن و نگارش مسلط. او ادیبی جامع و بصیر و توانا در تمامی زمینه‌های لغت، ‌نحو، صرف، معانی و بیان و بدیع و نقدالشعرا بود. عادت داشت تا کتابی را که تازه به دست آمده بود نمی‌خواند بر زمین نمی‌گذاشت. به گفته‌ دکتر محجوب «فروزانفر دانشمندی نکته سنج، ‌استادی محقق و مدرسی بی نظیر بود. او نمونه‌ مردان خود ساخته بود.» او به گفته‌ دکتر اسلامی ندوشن «دریایی از معلومات و اطلاعات مربوط به ادب و فرهنگ ایران بود» همچون دایرةالمعارفی زنده و برآورنده‌ نیاز همگان بود و چنان احاطه‌ای بر کار و کلامش داشت که سخنش حجت و بی‌نیاز از مراجعه به مآخذ بود. در تمامی زمینه اطلاعات کافی داشت حتی موسیقی؛ چنان‌که با کلنل وزیری در جهت سامان‌دهی به موسیقی همکاری می‌کرد. «در کار تحقیقات ادبی به سابقه ذوق، بسیاری از اصول تحقیق و به شیوه‌ اروپائیان را دریافته بود. طرز تحقیق او کاملاً اروپایی بود. اقوال را با محک عقل و حتی گاه نوعی آمارگیری می‌سنجید.» تحقیقات محمد قزوینی و روش علمی او در بدیع‌الزمان تاثیر عمیقی بخشیده بود. دقت و احتیاط در نقد متون و تصحیح آثار را باید آموخت.» یک بُعد تحقیقات او یافتن و کشف نکته‌های تازه است و این نبود مگر به مدد هوش و نبوغ او. بی‌دلیل نیست که ایرج افشار او را «یکی از بنیان‌گذاران نقد ادبی ایران می‌داند.» وی دانشمندی نکته‌سنج، استادی محقق و مدرسی بی‌نظیر بود. فروزانفر شارح بزرگ مثنوی، معرف ممتاز مولانا جلال‌الدین رومی، مطلع کم‌مانند در تصوف اسلامی‌ و آشنای واقعی به رموز ادبیات فارسی بود. به عقیده آنه ماری شیمل، ‌ایران شناس آلمانی و استاد دانشگاه بن، بسیاری از دانشمندان بزرگ، ‌در قرون گذشته و حال، در راه نشر افکار و آثار مولانا خدمت کرده‌اند و در این زمان، عشق مولوی در تحقیقات و تدقیقات بدیع‌الزمان فرزوانفر به صورت کامل منعکس است و همه خاورشناسان غرب و شرق و عاشقان مولانا از آن محقق بزرگوار سپاسگذارند. روش نقادی استاد: در نقادی شیوه‌ای دقیق و متین به کار برد و با جمع بین ذوق و علم، نقدی لطیف و قوی پدید آورد. او اصول نقد کهن را با شیوه‌های انتقادی جدید درآمیخت و معتقد بود برای جان بخشیدن به ادبیات باید با ادبیات اروپایی ارتباط برقرار کرد. نمونه‌ای از این تحقیقات مقاله عالمانه‌، «قدیم‌ترین اطلاع از زندگی خیام» است که نمونه‌ای از پژوهش‌های ممتاز فروزانفر از شیوه‌ قدما در نقد انتقاد می‌کند و آرای انتقادی آنان را مبهم، ضعیف و مبتنی بر ذوق و به دور از اصول و قواعد مرتب می‌داند. با وجود تاثیری که فروزانفر از روش‌های تحقیق فرنگ، نه به طور مستقیم، بلکه به واسطه‌ آشنایی با قزوینی و تقی‌زاده پذیرفته بود، شیفته نبود بلکه میزان آشفتگی او به ادب کهن فارسی و عرفان ایران بر همگان معلوم است. پژوهش‌های او در زمینه تاریخ ادبیات ایران، مولوی شناسی، عطار شناسی و تصحیحات جملگی مبین روش‌های تازه و ابتکار وی در تحقیق است. در کنار تحقیق و پژوهش، یکی از بارزترین ابعاد شخصیتی او تربیت نسلی پژوهنده و عالم بود که پس از او سالیان دراز به خدمات علمی پرداختند. شاگردان: طبقه‌ اول ادبای معاصر و از پایه‌گذاران آموزش‌های دانشگاهی است که شاگردان و ترببیت یافتگان او اکنون از نامداران عرصه‌ ادبیات معاصر هستند. استادانی چون: دکتر زرین‌کوب، دکتر شهیدی، دکتر شفیعی، کدکنی، دکتر علی‌محمد حق‌شناس، دکتر حسین خطیبی، دکتر سادات ناصری، دکتر امیرحسین یزدگردی، دکتر ضیاءالدین سجادی، دکتر مظاهر مصفا، دکتر معین، دکتر اسماعیل حاکمی، دکتر حمیدی، دکتر بحرالعلومی، دکتر خانلری، دکتر احمدعلی رجایی، دکتر احمدمهدوی دامغانی، دکتر محمدجعفر محجوب، دکتر غلام‌حسین یوسفی و ده‌ها استاد ممتاز و برجسته‌ دیگر. نحوه تدریس استاد: در هنگام تدریس به درس و کلاس مسلط بود. در مباحثی که وقوف نداشت، وارد نمی‌شد. شاگردان به دلیل بیان شیوا و عمیق و مستند استاد از کلاس لذت می‌بردند و گذشت زمان را نمی‌فهمیدند. روش او دادن دید وسیع بود. معانی کلی را آرام آرام و جزء جزء در قالب الفاظ می‌ریخت. هیچ سخنی را بدون مآخذ نقل نمی‌کرد. درس او جنبه‌ تفریح داشت؛ یعنی منفعت و لذت تواماً حس می‌شد. خصوصیات تدریس: در کلاس اهل ظرافت و مزاح بود که گاه به طنز نیش دار بدل می‌شد که بسیار سریع‌الانتقال و حاضر جواب بود. در لابه‌لای درس نکات ظریفی نقل می‌کرد. به دلیل داشتن همین ویژگی‌ها بود که هیچ‌گاه شاگردان در کلاسش غیبت نمی‌کردند در طول قریب پنج سال شاگردی او، هرگز درسش را ترک نگفتم، یک مطلب مکرر یا مبتذل از او نشنیدم حتی شوخی‌های او، احوال پرسی‌های او چیزی به دانشجو می‌آموخت.» حضور ذهن عجیبی داشت. همان روز اول تمام دانشجویانش را به خاطر می‌سپرد، بعد در باب صفات، خصوصیات، علایق و روابط، خانواده، کار و مطالعات دانشجویانش می‌پرسید و به خاطر می‌سپرد؛ حتی جای افراد را به خاطر داشت. تکیه کلامش هنگام تدریس «توجه می‌کنید!» بود. غالباً دانشجویان را فرزند خطاب می‌کرد و هنگام خواندن شعر و تلفظ کلمات به خراسانی متمایل بود. حسن خلق و سلوکش با دانشجویان، زبان‌زد بود. در کلاس مؤدب، متین، موقر و مهربان بود. الفاظ سبک به کار نمی‌برد. حرف‌زدن معمولی او هم فصیح و بی‌غلط بود. چنان رسا سخن می‌گفت که گویی قبلاً مطالب را نوشته و حفظ کرده است. هنگام پاسخ به سؤالات با حوصله بود و با موشکافی و اقامه دلیل و آوردن مثال‌های فراوان از گنجینه‌ حافظه‌اش پاسخ می‌داد. هنگام تدریس پشت میز و بر سکو نمی‌رفت. صندلی خود را در همان ردیف جلو قرار می‌داد، ‌ابتدای جلسه‌ قبل را به طور مختصر بیان می‌کرد و در پایان نیز موضوع بحث جلسه‌ بعد را می‌گفت تا دانشجویان مطالعه کنند. بر تمامی دروس تسلط کافی داشت؛ خصوصاً مثنوی و مضامین آن، که توام با عشق و اعجاب‌آور بود. حافظه قوی: طبعی شوخ و نکته‌گو داشت. شوخی‌های او به جا، ظریف و نکته آموز بود، شاید لطایف و شوخ طبعی‌های به یاد ماندنی در ذهن شاگردانش بالغ بر مجموعه‌ای قطور شود. دکتر اسلامی ندوشن می‌نویسد: «فروزانفر بی‌تردید نافذترین استاد ادبیات فارسی در تاریخ دانشگاه ایران بوده است و شاگردانش از او بیش از هر استاد دیگر خاطره به یاد دارند. این به علت جودت ذهن، فصاحت بیان، حافظه‌ قوی و نکته سنجی‌های رندانه‌ اوست.» دکتر محجوب درباره‌ حافظه‌ او می‌نویسد: «در مورد فروزانفر چه بگویم؟ برای این‌که خداوند تاکنون چنین حافظه‌ای، چنین درک و موقع‌شناسی و ذوقی نیافریده است.» بسیاری شعر و مثل و حکمت فارسی و عربی و آیات و احادیث را در حافظه داشت و هروقت که می‌خواست به آسانی از گنجینه‌ خاطر بر می‌گزید و چاشنی سخن خود می‌کرد؛ یا از این‌رو سخنش همیشه به مقتضای حال و مقام و حاوی نکته سنجی‌های لطیف بود. سحر خیز و راه پیما و طبیعت دوست بود. در دو دهه‌ آخر عمر بسیار سفر می‌کرد. خوش سفر و خستگی‌ناپذیر بود. ایرادهای استاد: مهدی بامداد در شرح حال رجال ایران او را به عنوان مردی زیرک، زرنگ و موقع‌شناس معرفی می‌کند و می‌نوسید: «و این‌که او چاپلوس، ‌ابن‌الوقت و در جلب اشخاص و مخاطبان خود بسیار زبر دست بود. در ظرف چند ثانیه یا چند دقیقه، ‌چندین عقیده‌ متضاد پیدا می‌کرد. » این خرده را دیگران نیز بر او گرفته‌اند که اهل اغراق و مبالغه بود و به همان نسبت از تحسین دیگران درباره‌ خود خشنود می‌شد. گاه تحت تاثیر واقعه‌ای اغراق گویی را از حد می‌گذراند و گاه در حق برخی سخنان ستایش‌آمیز می‌گفت و در غیاب آنان به نکوهش می‌پرداخت. دیگر ایرادی که بر او گرفته‌اند، ورود او به سیاست است. «فروزانفر» یکی از شخصیت‌های بسیار جذاب ایران معاصر بود که شگفتگی وجود خود را در حسن ارتباط با قدرت حکومتی می‌جست و از خار خار تعین‌های سیاسی بر کنار نبود.» این علاقه تا حد زیادی اوقات عزیز او را به هدر می‌داد و در عین حال از قدر او می‌کاست، در حقیت همین علاقه به کارهای غیر علمی بود که او را در سال‌های آخر عمر، ‌قدری بیش از حد خسته کرد و خیلی مایوس.» حتی دکتر شفیعی کدکنی مانع اصلی در راه شاعری‌اش را مشغله‌های اداری و سیاسی می‌داند، از لقب بدیع‌الزمان گرفتن از فرماندار مشهد تا سناتور انتصابی شدن، چنان‌که عباس اقبال در قطعه‌ای به مطلع زیر او را نکوهش می‌کند: استاد یگانه، ‌ای فروزانفر رفتی به سنا چه کار بدی کردی. اما سیاسی بودن او از نوع سیاسی بودن بهار نبود. بهار در طول نیم قرن کار سیاسی پیوسته در افت و خیز بود. و گاه در زندان، گاه در مجلس، مبارزی تند و تیز. نثر استادفروزانفر: استاد فروزانفر نثری بلیغ و استوار به فخامت و متانت قدما دارد بدون تعقید و دوری از فهم عامه، نثر او در عین سادگی و روانی نثر معاصر در نهایت پختگی و انسجام است؛ چنان‌که سر مشق پیروی است. دکتر شفیعی کدکنی در توصیف نثر او می‌نوسد: «در قلمرو نثر معاصر از پخته‌ترین و استوارترین نثرهای قرن اخیر است؛ نثری زنده، پویا با مجموعه متنوعی از ترکیبات و مفردات ساختارهای نحوی جان دار شعر قدما و نثر قدما که از صافی انتخابی هوشیارانه گذشته، به گونه‌ای طبیعی در متن این سادگی و روانی حضور یافته است. با این همه کوچک‌ترین نشانه‌ای از صنعت در آن راه ندارد و نثری شیرین و جذاب است. نثر او در شیوه‌ خاص خودش یعنی نثر باستان‌گرای غیر مصنوع با آگاهی از امکانات نثر قدمایی، عالی‌ترین نمونه‌ نثر فارسی معاصر است.» دکتر حسین خطیبی درباره‌ شیوه‌ نثر او علاوه بر ذکر جذابیت و شیوایی و سرمشق بودن اشاره می‌کند. «عبارت او از حیث کوتاهی و به هم پیوستگی جمل و دوری از حشو و زواید سادگی و روانی…. چنان‌که دانه‌ ریگ در قعر آن بتوان شمرد و بیضه‌ ماهی از فراز آن بتوان دید. دکتر زرین‌کوب و دشتی و دیگران بر این نکات تاکید داشته‌اند. در مجموع می‌توان گفت، احمد بهمنیار و سعید نفیسی و فروزانفر از بنیان‌گذاران نثر دانشگاهی هستند. شعر استاد فروزانفر: فروزانفر شعر نیز می‌سرود و مجموعه‌ اشعار او به چاپ رسیده است. او از همان ایام جوانی شعر می‌گفت و قصاید غرای او زبانزد بود. احمدعلی رجایی شعر فروزانفر را زائیده‌ دو چیز می‌داند؛ یکی ذوق فطری و دوم لطایف اکتسابی. دکتر شفیعی کدکنیشعر او در ردیف رشید یاسمی، فرخ، صو. رتگر و یغمایی و بل گامی فراتر از آن‌ها می‌داند اما دلیل عدم شهرت او به شاعری را، جنبه‌ای تحقیقاتی و عدم حضور در مطبوعات و چاپ نکردن اشعار می‌داند. فروزانفر خود پیوسته از این عقب ماندگی در شعر در شکوه بود. اما دکتر زرین‌کوبمعتقد بود او شاعری را در دون شآن خود می‌دید و از طرفی زندگی مخاطره‌آمیز بهار و زندگی طفیلی گونه‌ ادیب پیشاوری او را از پیشه کردن شعر باز می‌داشت و در حد یک تفنن به آن می‌نگریست. دکتر حمیدی شعر او را در دو قسمت می‌داند اول اشعار دوران جوانی، بخش دوم مربوط به میانه سالی و پیری که سبک او در هر دو، خراسانی و قالب منتخب او قصیده است. قصاید او یادآور فخامت و اصالت شاعران بزرگ خراسان چون ناصرخسرو، منوچهری و فرخی سیستانی است. در میان معاصران شعر بهار و ادیب پیشاوری را می‌ستود. نمونه‌ای از شعر استاد: نمونه‌ای از شعر اوست کتاب اگر باز جویی خطا از صواب نیابی یکی هم‌نشین چون کتاب یکی هم‌نشین است پاکیزه دل نه بدخواه مردم نه پیمان گسل نخواهد ماند مردم نه پیمان گسل نخواهد ز گیتی مگر کام تو نه هرگز به زشتی بر نام تو زکار جهانت دهد آگهی بیاموزدت راه و رسم مهی بود سوی آزادگی رهنمون کند مرد را دید و دانش فزون درون پر ز معنی زبان پر ز پند نیارد زیان و نخواهد گزند خردمند گوید که در دفتر است ز هر کس هر آن چیز کاو بهتر است که تا باز ماند یکی یادگار گزینان گیتی به هر روزگار سخن‌های نیکو گزین کرده‌اند به دفتر درون پا گسترده‌اند همی بر خورد مردم از خوب و زشت ز تخمی که دانای پیشین بکشت به دانش گشاید زبان تو را برافروزد این پاک جان تو را روان دارد ز تیرگی به دور کشاند ورا تا به اقلیم نور که آلودگی را بدان راه نیست در آن پرده جزجان آگاه نیست بدو کشت دانش برآورده بر وز او جان گویا بود مایه ور سخن گر چو جان است او چون تن است و گر جان چراغ است او روغن است کتاب است آئینه‌ روزگار که بین در او رازها بی شمار کند آشکار آن چه باشد نهان سخن گوید و بسته دارد زبان گشاید به دانا همه از خویش ز نادان نهان دار آواز خویش دهد از سخن جان و دل را فروغ همه راست گوید، نگوید دروغ چنین هم‌نشین گر به دست آوری نشاید که بگذاری و بگذری (۱۳۳۷) معتقدات دینی: فروزانفر از نظر معتقدات دینی، مسلمانی بود با احاطه کامل به علوم اسلامی، از قرآن و تفسیر و حدیث و کلام و... و در ضمن، عمیقا آشنا با حقایق تصوف و عرفان و به دور از هرگونه سخت‌گیری و تعصب. آثار: سه چهار سالی از ورود فروزانفر به تهران نگذشته بود که وی با توجه به نیاز زمان، به تالیف کتاب پرداخت؛ چنان‌که نخست، در سال ۱۳۰۶ ش، منتخبات شاهنامه فردوسی را در ۷۲ صفحه منتشر ساخت. رحلت: سرانجام در روز چهارشنبه ۱۶ اردیبهشت سال ۱۳۴۹ به علت سکته قلبی در سن ۷۱ سالگی در بیمارستان مهر تهران درگذشت و پس از تشیع جنازه‌ باشکوهی، مجاور امامزاده حمزه، در حضرت عبدالعظیم به خاک سپرده شد. علامه همایی در مجلس ختم او سرود: «بر فرورانفر نه، بر اهل ادب باید گریست.»
پیشوند نام
:
دکتر
نام
:
محمدحسین
نام خانوادگی
:
بُشرویه‌ای
نام مستعار
:
بدیع‌الزمان فروزانفر
تاریخ تولد
:
1276/6/14
تاریخ وفات
:
1349/2/16
سال وفات
:
۱۶ اردیبهشت ۱۳۴۹
ملیت
:
ایرانی
شهر محل تولد
:
آبادی زیرک بشرویه از توابع طبس

کتاب های محمدحسن فروزانفر

book titlebook ISBNbook Edition No

کتاب فیه‌مافیه

97896425697241

فیه ما فیه

97860093488861

طریق عشق: شرح غزلیاتی چند از حافظ

97896433108372

مولانا جلال‌الدین محمد مشهور به مولوی

97896476037823

کتاب فیه ما فیه (از گفتار مولانا جلال‌الدین محمد مشهور به مولوی)

97896429203031

فیه ما فیه

97860061140331

سخن و سخنوران

97896440131641

کتاب فیه ما فیه: از گفتار مولانا جلال‌الدین محمد مشهور به مولوی

97896462618843

فیه ما فیه

97896472835712

مثنوی معنوی: بر اساس نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896455602926

تاریخ ادبیات ایران (بعد از اسلام تا پایان تیموریان)

97896442247512

فیه ما فیه: به همراه شرح کامل دشواری‌ها، اصطلاحات عرفانی، اشارات و تلمیحات: بر اساس نسخه‌‌ی استاد بدیع‌الزمان فروزا‌ن‌فر

97896458102814

کلیات مثنوی معنوی: مولانا جلال‌الدین محمد بن شیخ بهاء‌الدین محمدبن‌حسین بلخی مشهور به مولوی

97896491596144

زنده بیدار (حی بن یقظان)

97896444595356

کلیات شمس تبریزی

97896471416281

کلیات شمس تبریزی

97896471416351

کلیات شمس تبریزی

97860011803091

کلیات شمس تبریزی

97860011803161

شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری

97896441849562

شرح زندگانی مولوی (جلال‌الدین محمد بلخی)

97896458100215

دیوان عطار نیشابوری مشتمل بر: غزلیات و قصاید و ترجیعات

97896473162621

کتاب فیه ما فیه (از گفتار مولانا جلال‌الدین محمد مشهور به مولوی)

978964000297113

مثنوی معنوی: مطابق نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97860052601511

شرح مثنوی شریف: جزو دوم از دفتر اول مشتمل بر شرح ابیات از 900 تا 1912

978964401060615

شرح مثنوی شریف: جزو سوم از دفتر اول مشتمل بر شرح ابیات از 1913 تا 3012

978964401061315

شرح مثنوی شریف: جزو نخستین از دفتر اول مشتمل بر شرح ابیات از 1 تا 898

978964401010115

شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری: شرح احوال و نقد آثار

97896416503311

مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین بلخی به تصحیح نسخه رینولد الین نیکلسون

97860056871321

کلیات دیوان شمس

97896459591335

دوره کامل مثنوی معنوی: بر اساس نسخه تصحیح ‌شده رینولد نیکلسون همراه با کشف‌الابیات

97896445304255

کلیات شمس تبریزی

97896499808431

منطق الطیر و الهی‌نامه

97896459815857

فیه ما فیه

97896440740732

کلیات شمس تبریزی: مشتمل بر 42000 بیت اشعار فارسی و عربی و ملمعات 3502 غزل‌ و قصیده و مقطعات ...

978964000276621

فیه ما فیه

97860051631792

کلیات دیوان شمس تبریزی: مشتمل بر اشعار فارسی، عربی، ملمعات و رباعیات

978964406347310

کلیات دیوان شمس تبریزی: مشتمل بر اشعار فارسی، عربی، ملمعات و رباعیات

978964406023610

دیوان ناصر خسرو

97896438081121

فیه ما فیه

97860058331262

کلیات شمس تبریزی: مطابق با نسخه تصحیح شده استاد بدیع‌الزمان فروزانفر

97896477512784

منتخب دیوان شمس تبریزی

97896473983436

کلیات شمس تبریزی

97860072411411

کلیات شمس تبریزی

97860072411271

کلیات دیوان شمس تبریزی

97896470171453

خلاصه مثنوی

97896403653351

شرح سه غزل حافظ

97896403658851

فیه ما فیه

97896403653422

کلیات شمس

97896403668201

شرح مثنوی شریف

97896403656872

کلیات دیوان شمس

97860055843491

رساله در تحقیق احوال و زندگانی مولانا جلال‌الدین‌محمد مشهور به مولوی

97896403656181

شرح مثنوی شریف

97896403656702

شرح مثنوی شریف

97896403656632

داستانهای مثنوی: بانگ نای

97896442346204

دیوان خاقانی شروانی

97896467367193

کتاب فیه ما فیه: از گفتار مولانا جلال‌الدین محمد مشهور به مولوی

97860055840971

مثنوی معنوی مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896492526501

مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین محمد (مشهور به مولوی) بر اساس نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896469373072

کلیات شمس تبریزی

97896492829091

کلیات شمس تبریزی

97896492829161

مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین محمد (مشهور به مولوی) بر اساس نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896492800801

مثنوی معنوی مولانا جلال‌الدین محمد (مشهور به مولوی) بر اساس نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896493013271

کلیات دیوان شمس تبریزی

97896493642091

شرح مثنوی شریف: جزو نخستین از دفتر اول مشتمل بر شرح ابیات از 1 تا 1912

978964445268010

فیه ما فیه (گفتارهای عارفانه‌ی راز آشنای بلخ) جلال‌الدین محمد بلخی

97896490405921

مثنوی معنوی مولانا: مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896493642471

دیوان حکیم سنایی غزنوی بر اساس معتبرترین نسخه‌ها

97896493644381

کلیات دیوان شمس تبریزی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (مولوی)

97896493198962

ترانه‌های شورانگیز مولوی (رباعیات مولوی)

97896432017081

زنده بیدار (حی بن یقظان)

97896444536565

مثنوی معنوی

97896493120022

مثنوی معنوی: مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896494219401

کلیات شمس تبریزی

97896493460071

مثنوی معنوی مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896492891132

دوره کامل مثنوی معنوی: بر اساس نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896490757301

مثنوی معنوی مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896494551502

مثنوی معنوی مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896458310261

مثنوی معنوی

97896493868293

معارف: مجموعه مواعظ و سخنان سلطان‌العلما بهاء‌الدین محمدبن‌حسین خطیبی بلخی مشهور به بهاء ولد

97896464143343

معارف: مجموعه مواعظ و سخنان سلطان‌العلما بهاء‌الدین محمدبن‌حسین خطیبی بلخی مشهور به بهاء ولد

97896464143413

مثنوی معنوی: مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896477070084

مثنوی معنوی: مطابق با نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون

97896458940694

شرح مثنوی شریف: جزو نخستین و دوم از دفتر اول مشتمل بر شرح ابیات از 1 تا 1912

978964445268011

مقاله‌های بدیع‌الزمان فروزانفر

97896442258261

کلیات دیوان شمس تبریزی: مطابق نسخه تصحیح شده استاد بدیع‌الزمان فروزانفر

97896464943123

کلیات دیوان شمس

97896440542736

کلیات دیوان شمس تبریزی

97896459678861

دیوان کامل شمس تبریزی: مولانا جلال‌الدین محمدبن شیخ بهاءالدین محمدبن حسین بلخی مشهور به مولوی با استفاده از نسخه تصحیح شده استاد بدیع‌الزمان فروزانفر

97896477365341

کلیات دیوان شمس

97896459591403

سخن و سخنوران

97896448705145

مثنوی معنوی

97896487991491

کلیات دیوان شمس تبریزی

97896464043974

کلیات دیوان شمس تبریزی

97896464044034

رساله در تحقیق احوال و زندگانی مولانا جلال‌الدین‌محمد مشهور به مولوی

7

کلیات دیوان شمس تبریزی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (مولوی)

97896487460754

کلیات دیوان شمس تبریزی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (مولوی)

97896487460824

کلیات شمس تبریزی: مطابق با نسخه تصحیح شده استاد بدیع‌الزمان فروزانفر

97896459813635

کلیات شمس تبریزی: مطابق با نسخه تصحیح شده استاد بدیع‌الزمان فروزانفر

97896459813565

کلیات دیوان شمس مولانا جلال‌الدین محمد مشهور به مولوی

97896470970867

رباعیات مولوی

97896494679002

پست های محمدحسن فروزانفر